نابرابری فضایی در مناطق مختلف شهری سراسر جهان رخ می‌دهد. بااین‌حال، نابرابری در شرایط زیستی و یا دسترسی به زیرساخت‌های اجتماعی و کالبدی به‌خصوص در شهرهای کشورهای درحال‌توسعه مشهودتر است. در این شهرها، مشکلات در مناطق خاصی متمرکز شده است که بر کیفیت زندگی ساکنان این نواحی تأثیرگذار می‌گذارد. در کنار آن، با افزایش شکاف بین محلات غنی و فقیر، سیاست‌گذاران را برای چاره‌اندیشی و جبران نابرابری‌ها و رسیدن به تعادل نسبی در مناطق محروم به تکاپو می‌اندازد.

به گزارش نبض سخن، سیاست اصلاح و برنامه‌ریزی شهری واکنشی، می‌تواند نابرابری‌های فضایی را کاهش دهد و در نتیجه محیط شهری پایدارتری را تضمین کند. از این نظر که پیش‌شرط دست‌یابی به پایداری، اصل مورد قبول عدالت اجتماعی است چراکه توزیع ناعادلانه ثروت هم موجب رفتار ناپایدار می‌شود و هم هرگونه تغییر را بغرنج‌تر می‌سازد.

همچنین کمکی به مدیریت اجرایی مطلوب‌تر و آگاهی سیاست‌گذاران از نیازها و تفاوت‌ها در جامعه شهری است. به‌منظور تبیین نابرابری‌های شهرها، اتخاذ رویکردی مشخص از منظر عدالت اجتماعی ضروری است. عدالت، رفتار منصفانه با افراد را شامل می‌شود و عدالت توزیعی بدین معنی است که هرآن چه بین افراد توزیع می‌گردد بایستی در مقادیر برابر پخش گردد. “عدالت” بدین معنی است که بایستی با افراد در شرایط مساوی، رفتار یکسانی صورت گیرد. تفاوت را می‌توان بین برابری ریاضی و برابری نسبی جایز دانست. در برابری ریاضی هر کس دقیقاً به همان مقدار مساوی از چیزی دریافت می‌کند و در برابری نسبی، توزیع برابر بر اساس معیارهای خاصی همانند نیاز یا تقاضا صورت می‌پذیرد. انتخاب دیدگاه عدالت اجتماعی اشاره به این نکته اساسی دارد  که ما با این سؤال که چه کسی چه چیزی از کجا و چگونه دریافت می‌کند، و به عبارت دقیق‌تر چه کسی باید چه چیزی را از کجا و چگونه دریافت کند.

در کشورهایی همانند ایران که دستخوش تغییرات کلان اقتصادی است فقر و نابرابری‌های شهری به مسئله بغرنج ویژه تبدیل‌شده است. واضح است که نظارت بر نابرابری‌های شهری هدفی است که از سوی مجریان محلی و سیاست‌گذاران در سطح کلان به‌منظور باز توزیع رفاه شهری به‌شدت دنبال می‌شود. بر اساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، شهر تبریز ششمین کلان‌شهر ایران با جمعیت ۱/۵۸۴/۸۵۵ نفر با وسعت ۲۴۴۵۳ می‌باشد. این سطوح متفاوت از نیاز به مسکن و دسترسی به زیرساخت‌های کالبدی و اجتماعی، بیش از  ۱۴٪ از جمعیت ساکن در محله‌های فقیرنشین را در برمی‌گیرد. حدود ۴۰۰ هزار نفر از جمعیت شهر تبریز در قالب حدود ۹۹ هزار خانوار در تبریز حاشیه‌نشین هستند ۱۸ محله حاشیه‌نشین درمجموع در شهر تبریز وجود دارد که بیشترین میزان حاشیه‌نشینی در شمال این شهر است. در سال ۱۳۹۹ جمعیت افرادی که در شهر تبریز زیرخط فقر زندگی می‌کنند به با ضریب جینی ۰/۴۱۲ رسیده است. این فرایند تداومی زمینه‌ساز افزایش نابرابری‌های کالبدی، ناهمخوانی و افتراق اجتماعی شده است.

محلات واقع در سکونتگاه‌های غیررسمی(حاشیه‌نشین) تبریز

درصد از کل جمعیت شهر تبریز

درصد از کل جمعیت محلات حاشیه‌نشین

مجموع

جمعیت

درصد از کل مساحت شهر تبریز

درصد از کل مساحت محلات حاشیه‌نشین

مجموع

مسـاحت(هکتار)

نام محله

منطقه

۵.۷

۳۹.۸

۸۸۵۸۷

۲۱۳۴۸

۹.۵

۸۳.۳

۲۳۲۵.۱

۶۱.۰۱

سیلاب- ملازینال

۱

۹۷۹۳

۳۲.۵۳

سیلاب- ایده لو

۱

۱۲۶۱۳

۳۷.۹۴

یوسف آّباد

۱

۱۱۵۵۰

۴۷.۸۸

سیلاب- قوشخانه

۱

۱۳۷۲۶

۳۶.۹۸

سیلاب- احمدآباد

۱

۱۲۵۴۹

۳۷.۷۱

قربانی

۱

۷۰۰۸

۲۰۷۱

کوی بهشتی

۱

۲.۵

۱۷.۳

۳۸۴۶۵

۱۷۰۳۳

۰.۵

۴.۱

۱۱۵.۳۹

۴۸.۹۹

آخر مارالان

۳

۲۱۴۳۲

۶۶.۴

آخر طالقانی

۳

۲.۹

۲۰.۳

۴۵۱۲۸

۲۲۵۱۶

۰.۹

۷.۶

۲۱۱.۶

۱۲۸.۵۵

آخماقیه

۷

۲۲۶۱۲

۸۳.۰۵

لاله

۷

۳.۲

۲۲.۶

۵۰۳۹۷

۲۸۴۴۹

۰.۶

۵.۰

۱۳۹.۰۵

۶۵.۸۲

خلیل آباد

۱۰

۵۷۸۳

۱۸.۲۸

لوتی ابراهیم

۱۰

۴۲۴۴

۱۵.۹۶

منبع(بزرگ و کوچک)

۱۰

۴۹۳۵

۱۹.۸۱

اسماعیل بقال

۱۰

۶۹۸۶

۱۹.۱۸

چهل متری

۱۰

۱۴.۳

۱۰۰

۲۲۲۵۷۷

۲۲۲۵۷۷

۱۱.۴

۱۰۰.۰

۲۷۹۱.۱

۲۷۹۱.۱

جمع کل

سیاست واکنشی به‌منظور تعدیل سطح توزیع نابرابری خدمات و امکانات در سطح شهر تبریز مقارن با ابلاغ طرح جامع در سال ۱۳۷۴، افزایش مناطق شهرداری از ۴ منطقه به ۸ منطقه و متعاقب آن به ۱۰ منطقه شهرداری در سال ۱۳۸۸ بوده است. ازجمله اهداف اساسی این اقدامات کاهش سطح نابرابری امکانات و خدمات شهری در مناطق مختلف شهر تبریز بر اساس تعدیل نابرابری و باز توزیع بهینه منابع بوده است. همچنین توزیع عادلانه اعتبارات عمرانی و منابع مالی و امکانات اجتماعی فرهنگی در حوزه شهر و تمرکز دادن فعالیت‌ها به سمت رفع تبعیض و استقرار عدالت اجتماعی در برنامه‌ریزی شهری است. از سال ۱۳۷۸ با شکل‌گیری شوراهای اسلامی شهر، بستر مناسبی برای توزیع منابع درآمدی شهرداری در بین تمام شهروندان در تمام مناطق شهری به وجود آمده است. به دلیل جمعیت بالای مناطق محروم، طبیعتاً مطالبات این قشر از شهروندان در کانون توجه اقدامات و تصمیم‌گیری‌ها قرار می‌گیرد.

از مهم‌ترین سرفصل‌های این گفتمان در برنامه‌وبودجه سال ۱۴۰۱ به‌صورت تفصیلی در قالب شش مأموریت اساسی شهرداری تبریز مشتمل بر مأموریت‌های اجتماعی و فرهنگی ورزشی، حمل‌ونقل و ترافیک، خدمات شهری، شهرسازی و معماری، مدیریت و هوشمند سازی، ایمنی و مدیریت بحران اشاره می‌شود.

۱- مأموریت‌های اجتماعی و فرهنگی ورزشی

پروژه‌های مطرح در مأموریت اجتماعی و فرهنگی ورزشی عبارت از: احداث مجتمع فرهنگی و خدماتی، تکمیل و تجهیز کتابخانه‌ها و فرهنگسراها، تکمیل و تجهیز و معرفی موزه فوتبال آذربایجان، نگهداری و بهسازی مراکز فرهنگی (کتابخانه‌ها، خانه مادر و کودک و …)،  احداث باغ کتاب،  برگزاری موسیقی و نمایش و تئاترهای شهری و حمایت از مراکز سرپناه (گرمخانه‌ها) و توانمندسازی کودکان کار می‌باشد که افزایش ۴۰ درصد در این مأموریت به نسبت سال قبل و افزایش سهم مناطق کم برخوردار پیشنهادشده است.

۲- مأموریت حمل‌ونقل و ترافیک

پروژه‌های مطرح در این مأموریت حمل‌ونقل و ترافیک عبارت از: آماده‌سازی معابر، خدمات عمومی عمرانی(اصلاح، مرمت، ایمن‌سازی و مناسب‌سازی معابر شهری)، خرید مصالح و لوازم موردنیاز اکیپ‌های امانی و مرمت‌های موردی در معابر، ساماندهی محلات الحاقی جدید، بهسازی معابر، جداره سازی مسیرها، اجرای خیابان‌ها، اجرای طرح‌های دسترسی مصوب شورای ترافیک استان، کف‌سازی خیابان‌ها، تکمیل مسیرهای اتصالی، تملک و احداث خیابان‌ها، احداث دوربرگردان هم‌سطح، تعریض مسیر دسترسی، احداث پل، احداث و تکمیل تقاطع غیرهمسطح، اجرای طرح‌های شبدری، اجرای حمل‌ونقل پاک، احداث و تکمیل و تجهیز پل‌های عابر پیاده،  احداث، بهسازی و تکمیل و تجهیز پل‌های عابر پیاده،  جابجایی پل‌های عابر پیاده، نگهداری پل‌های عابر پیاده،  مقاوم‌سازی و ایمن‌سازی پل‌های عابر پیاده، تکمیل نرده گذاری رفوژ وسط خیابان‌ها و اتوبان‌ها، اجرای نرده‌کشی زیر پل‌های عابر پیاده، لکه‌گیری و درزگیری معابر، اجرای اصلاحات هندسی موردنیاز  و رفع نقاط حادثه‌خیز، زیرسازی و اجرای آسفالت اساسی، ساماندهی و بهسازی مسیر، ساماندهی ایستگاه‌های اتوبوس شهری، بازسازی یا خرید اتوبوس، نگهداری خطوط ریلی قطار شهری، اجرای محل ایستگاه‌های قطار شهری، اجرای طرح‌ها و خدمات ترافیکی (خط‌کشی، نصب دوربین و تابلو و علائم و هوشمند سازی معابر و گاردریل و … )، خرید تجهیزات ترافیکی، اماده‌سازی و تجهیز ایستگاه‌های بار حاشیه‌ای باراندازها، خرید باسکول‌های سیار، خرید و تجهیز ماشین‌آلات ترافیکی، ساماندهی ایستگاه‌های تاکسی در سطح شهر، ممیزی انبازها و باراندازهای خودروهای باری، خرید و نصب تجهیزات هوشمند کنترل ترافیک دوربین‌های پلاک خوان می‌باشد که افزایش ۳۵ درصد در این مأموریت به نسبت سال قبل و افزایش سهم مناطق کم برخوردار پیشنهادشده است.

۳- مأموریت محیط‌زیست و خدمات شهری

پروژه‌های مطرح در مأموریت محیط‌زیست و خدمات شهری عبارت از: تهیه و نصب تابلوهای تبلیغاتی، تزئینی و اطلاع‌رسانی، نصب تلویزیون شهری، مبلمان شهری و نورپردازی و رنگ‌آمیزی و تعمیر آب‌نماهای شهری، نورپردازی پل‌های و اصلاح و توسعه روشنایی پارک‌ها، طراحی و اجرای نقاشی دیواری و طرح‌های نقش برجسته در سطح شهر، احداث و توسعه فضای سبز، تعمیر، تجهیز، بهسازی و ایمن‌سازی پارک‌ها، احداث باغ گل‌ها، احداث و نگهداری پارک حیات‌وحش، مدیریت بهینه آب خام(تکمیل و توسعه شبکه آب خام، احداث سپتیک، حفر و لایروبی چاه و قنات، اصلاح و توسعه شبکه آب خام و سایر موارد موردنیاز)، اجرای سپتیک و انتقال آب نهرها، احداث سپتیک جمع‌آوری شیرابه، احداث و تکمیل گلخانه، ایجاد زیرساخت‌های مربوط به تولیدات گل و گیاه گونه‌های خاص،   خرید درخت و درختچه، گل و گل و گیاه جهت کاشت در سطح شهر، تهیه تجهیزات و ابزار موردنیاز جمع‌آوری زباله (باکس عادی یا زیرزمینی، فرغون)، تعمیر و تجهیز ماشین‌آلات جمع‌آوری زباله و ساماندهی سطل‌های زباله، ساماندهی، احداث یا تعمیر و تجهیز سرویس‌های بهداشتی و نمازخانه‌ها، تملک و احداث بازارچه محلی، ساماندهی و مرمت و بازسازی کانال‌ها و مسیل‌های دفع آب‌های سطحی، خرید تجهیزات و ماشین‌آلات جاروب مکانیزه، خرید تجهیزات زمستانی (آیسینگ)،   خرید تجهیزات و ماشین‌آلات عمرانی، احداث و تجهیز سیستم شستشوی اتوبوس‌ها می‌باشد که افزایش ۲۵ درصد در این مأموریت به نسبت سال قبل و افزایش سهم مناطق کم برخوردار پیشنهادشده است.

۴- مأموریت شهرسازی و معماری

پروژه‌های مطرح در مأموریت شهرسازی و معماری عبارت از: پروژه‌های احیای بافت فرسوده و بازآفرینی شهری، بدنه سازی ترانشه ها، احداث پارک محله‌ای در محلات حاشیه‌نشین، توانمندسازی و انجام خدمات محله‌ای محلات حاشیه‌نشین و کم برخوردار، تملک مسیر گشایی‌های نیمه‌تمام، تملک و بازآفرینی کاروانسراها، احداث و تکمیل و تجهیز میادین ورزشی محلات کم برخوردار، ساماندهی و مناسب‌سازی معابر در بافت حاشیه‌نشینی، ساماندهی محوطه‌های تاریخی، مرمت و مقاوم‌سازی عمارت های  تاریخی، احداث و احیا عناصر دروازه‌ای و جداره سازی  ساختمان‌ها در محدوده تاریخی و فرهنگی، ساماندهی بازار تبریز، مرمت و مناسب‌سازی محورهای گردشگری، خرید و  مرمت خانه‌های قدیمی و تاریخی، ساماندهی و مرمت و جداره سازی بازارچه‌ها، ایجاد زیرساخت‌های مربوط به شهر دوستدار کودک، مناسب‌سازی فضاهای شهری- معلولین جسمی و حرکتی، اماده‌سازی اراضی، تملکات جهت تأمین کاربری‌های شهری می‌باشد که افزایش ۳۲ درصد در این مأموریت به نسبت سال قبل و افزایش سهم مناطق کم برخوردار پیشنهادشده است.

۵- مدیریت و هوشمند سازی

پروژه‌های مطرح در مأموریت مدیریت و هوشمند سازی عبارت از: تعمیرات اساسی و تکمیل ساختمان‌های اداری، اجرای کارگاه و انبار ها، توسعه و مرمت تأسیسات برق، آب، گاز، تکمیل سالن همایش و آمفی‌تئاتر، تکمیل سالن خدماتی و اجتماعات، تعمیر و تجهیز و مرمت و بهسازی مجموعه پایانه‌ها، تکمیل نواقصات  جایگاه‌های سی ان جی، خرید ابزارآلات جهت تجهیز کارگاه‌ها، اسکان کارگران ساختمانی، تهیه تجهیزات اداری (کامپیوتر و ملزومات ضروری اداری مصرف نشدنی…)، نصب و تعمیر سیستم‌های نظارت تصویری ساختمان‌ها و اماکن شهرداری، تهیه سامانه‌ها و نرم‌افزارهای موردنیاز و ایجاد زیرساخت‌های فناوری، هوشمند سازی و الکترونیکی سازی ناوگان حمل‌ونقل، ممیزی جامع املاک شهر، هوشمند سازی ماشین‌آلات، توسعه ابزاری و تکنولوژیکی سامانه‌های نقشه محور، انجام مطالعات و خدمات آزمایشگاهی و نقشه‌برداری، طرح‌های جامع مطالعاتی می‌باشد که در این مأموریت به نسبت سال قبل رقم ثابت در جهت افزایش در سایر هزینه کردها  هدف‌گذاری شده است.

۶- ایمنی و مدیریت بحران

پروژه‌های مطرح در عبارت از: جابجایی تأسیسات شهری در راستای ایمن‌سازی معابر، ساماندهی و مرمت و بازسازی کانال‌ها و مسیل‌های دفع آب‌های سطحی، احداث و بهسازی مسیل‌های داخل شهری، خدمات عمومی عمرانی(اصلاح، مرمت، ایمن‌سازی و مناسب‌سازی معابر شهری)، خرید تجهیزات و ماشین‌آلات موردنیاز آتش‌نشانی و مقابله با بحران و حوادث غیرمترقبه، سیستم اعلان حریق آتش‌نشانی و ایمن‌سازی بازارچه‌ها، احداث ایستگاه‌های آتش‌نشانی،   خرید و تجهیزات و ماشین‌آلات موردنیاز مدیریت بحران در سطح شهر، نرده گذاری و نصب گاردریل بزرگراه‌ها می‌باشد که در این مأموریت به نسبت سال قبل رقم ثابت در جهت افزایش در سایر هزینه کردها هدف‌گذاری شده است.

این بررسی برای درک بهتر حرکت در مسیر محرومیت‌زدایی و تحقق عدالت شهری در تدوین برنامه و بودجه سال ۱۴۰۱، روش چند سطحی از ماموریت های شهرداری تبریز را ارائه می کند. مزیت استفاده از این روش در زمان های مختلف به نسبت مقیاس های متفاوت به وضوح قابل تبیین می باشد. در هنگام حرکت از سطوح پایین تر تراکم، مناطق محروم و مغایرت ها نمایان می شوند. در صورتی که، تحلیل در کلیت شهر، این مغایرت ها را تعدیل و یا حذف می نماید. نتایج ارائه شده در جدول ذیل نشان می دهد که به محض اینکه نابرابریهای درون شهری با مقایسه ده منطقه تحلیل می شود، الگوی فضایی نابرابری ها (به ویژه مراکز برخودار شهر در برابر محروم پیرامونی) پدیدار می شود.

تراکم جمعیت در سطح شهر و مناطق بر اساس شکاف نواحی محروم و برخوردار در سطح محلات

شکاف بین تراکم مناطق محروم و برخوردار در سطح محلات از این هم بیشتر است. مناطق دارای تراکم بیشتر، از نابرابری بیشتری نیز برخوردارند. بدین معنی که منطقه ۱ شهرداری تبریز دارای بیشترین اختلاف بین واحد های همسایگی محروم و برخودار است.

بر اساس شناسایی این وضعیت تدوین برنامه‌وبودجه سال ۱۴۰۱ شهرداری تبریز بر اساس سه ضلع محوری شهروندان، شورا و شهرداری طرح ریزی گردید. اراده شهرداری تبریز بر اساس نظرات راهبردی شهردار تبریز و سیاست‌های شورای اسلامی ششم بر تداوم اجرای پروژه‌های توسعه محلی در مسیر بودجه برای شهروندان و عدالت بودجه‌ای برای محرومیت‌زدایی و تحقق عدالت شهری استوار گردید. از سوی دیگر امروزه ما در گام دوم انقلاب بیش از همیشه به فراهم کردن زمینه حضور و مشارکت شهروندان نیازمندیم، بر این اساس سیاست گذاری به سمت واگذاری و انجام امور با همراهی مردم است و در مقابل تصدی‌های شهرداری با اعتماد و تکیه‌بر مردم زمینه استفاده بهتر از منابع عمومی فراهم می شود تا «بودجه با مردم و برای مردم» معنا پیدا کند. با فعال سازی ظرفیت خزانه‌داری متمرکز، تلاش شده است بودجه مناطق کم برخوردار رشد بطئی نسبت به بودجه کل شهرداری‌های مناطق داشته باشد و سرانه شهروندان ساکن در مناطق کم برخوردار از سرانه شهروندان دیگر مناطق در تأمین نیازها و زیرساخت‌ها کمتر نشود هر سال با راهبری شهردار تبریز و شورای اسلامی به سمت تدوین عادلانه بودجه حرکت می‌کنیم و سال ۱۴۰۱ نیز بر این امر تأکید شده است. امیدواریم در انتهای دوره چهارساله، تمامی مناطق کم برخوردار به سطح متوسط سرانه بودجه شهر تبریز برسند. بر اساس اصول بودجه‌نویسی بر اساس شیوه خزانه‌داری متمرکز پروژه‌های تعریف‌شده در دو سطح تقسیم‌بندی می‌شوند: یکی در سطح مناطق و یکی هم در سطح ستاد شهرداری تبریز. در سطح مناطق عموماً مشتمل بر پروژه‌های نگهداری و امانی می‌باشد و در سطح پروژه‌های بزرگ توسط معاونت عمرانی اجرا خواهند شد که بر اساس برنامه‌ریزی‌ها و منطبق بر برنامه توسعه راهبردی شهر تبریز و برنامه‌های اولویت محور تحقق‌پذیر تعریف می‌شوند.